Πολλοί λένε ότι αυτή είναι η πιο όμορφη πόλη της Ελλάδας. Όπως και να έχει, η Ξάνθη δεν είναι μόνο το στολίδι της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας -Θράκης, αλλά ολόκληρης της χώρας. Η Παλιά πόλη της Ξάνθης έχει έκταση 380.000 τετραγωνικά μέτρα -από τους μεγαλύτερους παραδοσιακούς οικισμούς στην Ελλάδα- και συμπυκνώνει τόση ιστορία και ομορφιά που πρέπει κανείς να κάνει πολλές βόλτες για να την χορτάσει. Βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της Ξάνθης και είναι ο ιστορικός της πυρήνας.
Δαιδαλώδη λιθόκτιστα σοκάκια, αρχοντικά με χαγιάτια, χάνια, σκαλάκια που οδηγούν σε «ανηφορικές» γειτονιές, όμορφα μικρά café, λαϊκότροπες βαλκανικές κατοικίες δυτικότροπα νεοκλασικά μέγαρα (οι ιδιοκτήτες τους ήταν οι πλούσιοι έμποροι καπνού), πλούσια χρώματα σε σπίτια και σε κτίρια, μουσουλμανικοί μαχαλάδες και μια διαρκής ακροβασία μεταξύ ανατολής και δύσης. Αυτό είναι το μαγευτικό αρχιτεκτονικό μείγμα της. Ένα μείγμα που αναμφίβολα σε ταξιδεύει στο χθες που συναντά το σήμερα. Και ο ταξιδιώτης, ως παρατηρητής των γεγονότων, βιώνει μια μοναδική εμπειρία. Δεν είναι υπερβολή να πούμε, από τις πιο πολιτισμικές στην Ελλάδα.
Πολύ ενδιαφέρον στοιχείο σε αυτό το υπαίθριο, στην ουσία, μουσείο για την αρχιτεκτονική και τον πολιτισμό της Θράκης, είναι η συνύπαρξη των σπιτιών των εργατών (στις μεγάλες καπναποθήκες) με τα μέγαρα της άρχουσας τάξης. Τα τελευταία, συνδυάζουν με υπέροχο τρόπο την παραδοσιακή θρακιώτικη αρχιτεκτονική με τις ευρωπαϊκές γραμμές της Belle Epoque, της ιταλικής αναγέννησης και του γερμανικού ρομαντισμού.
Πριν μπούμε στα ενδότερα της πόλης, να ξεκαθαρίζουμε πως υπάρχουν ορισμένα σημεία που χαρακτηρίζονται «απαραίτητες στάσεις». Ο ταξιδιώτης... οφείλει να τα επισκεφθεί ακόμη κι αν έχει λίγο χρόνο στη διάθεσή του. Ποια είναι αυτά; Το Λαογραφικό Μουσείο στο Αρχοντικό Κουγιουμτζόγλου, τα μαγαζάκια της οδού Αντίκα, η Πινακοθήκη της Ξάνθης -σε ένα από τα παλαιότερα κτίρια της πόλης- και το Αρχοντικό Δανιέλ, όπου γεννήθηκε ο σπουδαίος Μάνος Χατζιδάκις. Ο μεγάλος μας συνθέτης μεγάλωσε και πρωτοέπαιξε πιάνο στην Ξάνθη και συνήθιζε να αποκαλεί την λατρεμένη γενέθλια πατρίδα του « Η Διατηρητέαν».
Η ιστορία της Παλιάς Πόλης
Η πόλη χτίστηκε μετά το 1829 - χρονιά ορόσημο για την Ξάνθη, αφού οι μεγάλοι σεισμοί αυτής της χρονιάς κατέστρεψαν πλήρως τον προηγούμενο οικισμό. Η νέα πόλη οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια με «φάρο» και πυξίδα για τα νέα σχέδια, τις εκκλησίες που υπήρχαν από την βυζαντινή εποχή. Ακόμα πιο πριν, τον 19ο αιώνα, η Ξάνθη αναφέρεται στην ιστορία ως μια κωμόπολη των 8.000 κατοίκων, οικονομικά ανθηρή χάρις στην καλλιέργεια του καπνού και των προϊόντων του, αλλά και στη «γεωστρατηγική» της θέση - σταυροδρόμι για σημαντικούς εμπορικούς δρόμους.
Στην πραγματικότητα, η Ξάνθη κατοικείται από τη Νεολιθική Εποχή όπως πιστοποιούν ευρήματα του 11ου π.Χ. Υπήρξε επίσης σημαντικό κέντρο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τον 17ο αιώνα η καλλιέργεια των καταπληκτικής ποιότητας καπνών της την μετατρέπει σε σημαντικό εμπορικό κέντρο σε όλα τα Βαλκάνια. Μάλιστα, εκείνη την περίοδο, η Ξάνθη αποκτά τράπεζες, επιμελητήρια, ασφαλιστικές εταιρείες αλλά και σημαντικές πολιτιστικές εκδηλώσεις. Όλα αυτά της εξασφαλίζουν τον χαρακτηρισμό «Μικρό Παρίσι».
Από το 1912 μέχρι και το 1920 η περιοχή βρέθηκε υπό τον έλεγχο των Βουλγάρων, μετά από παραχώρηση των τουρκικών δυνάμεων κατοχής. Οι κομιτατζήδες - όπως αποκαλούνταν οι Βούλγαροι άρχοντες- προέβησαν σε μεγάλες βαρβαρότητες γι΄ αυτό και η μουσουλμανική κοινότητα τους έδιωξε από την Ξάνθη. Όσο για τη νέα πόλη, χτίστηκε από Ηπειρώτες και Μακεδόνες μάστορες, και είναι αυτά τα στιβαρά χέρια και η τέχνη που κατείχαν που την έκαναν τόσο ανθεκτική στο χρόνο. Το 1976 η παλιά πόλη ανακηρύχθηκε προστατευμένος οικισμός, κάτι που έβαλε τέλος στα σχέδια για διαπλάτυνση και ευθυγράμμιση των δρόμων. Ένα ΦΕΚ του 1995 έκανε ακόμα πιο συγκεκριμένες τις επιτρεπτές παρεμβάσεις χαρακτηρίζοντας διατηρητέα και τα κτίσματα τα οποία φτάνουν τα 1.200. Από αυτά, 140 χαρακτηρίζονται ως πολύ αξιόλογα και 130 ως αξιόλογα. Αναμφίβολα, τα πιο χαρακτηριστικά από τα 1.200 κτίρια-στολίδια είναι οι «δίδυμες» όπως αποκαλούνται, συνεχόμενες κατοικίες των Αθανάσιου και Παντελή Κουγιουμτζόγλου, των αδελφών καπνεμπόρων με έδρα την Ξάνθη.
Τα εντυπωσιακά αρχοντικά βρίσκονται στην οδό Αντίκα 5-7 και άρχισαν να κατασκευάζονται το 1830. Ολοκληρώθηκαν σε μια διετία. Οι κοσμοπολίτες ιδιοκτήτες τους προτίμησαν τις τότε κυρίαρχες ευρωπαϊκές τάσεις στην αρχιτεκτονική αντί για την θρακιώτικη παράδοση. Οι κατόψεις των δύο κτιρίων είχαν εκπονηθεί στη Ρωσία και σχεδιάστηκαν με κερί πάνω σε μεταξωτό ύφασμα. Το κειμήλιο έχει διασωθεί και φυλάσσεται στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών. Όσο για το στοιχείο που κλέβει την παράσταση στις κατοικίες είναι τα 26 περίτεχνα, ορθογώνια παράθυρα τους.
Οι μεθυστικές γεύσεις της Ξάνθης και το διάσημο παζάρι της πόλης
Το να φύγει ο επισκέπτης από την Ξάνθη χωρίς να έχει γευτεί τις θρακιώτικες γεύσεις, είναι σαν να μην έχει κάνει το ταξίδι. Εξάλλου, δεν περνά μόνο ο έρωτας από το στομάχι. Ένα ταξίδι παραμένει ανολοκλήρωτο αν δε εισχωρήσει ο επισκέπτης, για τα καλά, στην τοπική κουζίνα. Η θρακιώτικη κουζίνα έχει δώσει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο κρέας (σε όλες τις εκδοχές, γεύσεις και αρώματα) και ακολουθούν τα θεσπέσια σπιτικά μαγειρευτά αλλά και οι πίτες. Μην ξεχάσετε να δοκιμάσετε γεμιστό λουκάνικο και τζερεμέ κεμπάπ. Και τι να πει κανείς και για τα υπέροχα ξανθιώτικα γλυκά, ίσως τα πιο ωραία γλυκά στην Ελλάδα - σουτζούκ λουκούμ και σαραγλί, κρεμώδη εδέσματα και λαχταριστό προφιτερόλ, καριόκες και τυλιχτά κεράσματα.
Επίσης, αν βρίσκεστε στην πόλη ημέρα Σάββατο, μη χάσετε με τίποτα το παζάρι της πόλης, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο φημισμένα παζάρια των Βαλκανίων. Διοργανώνεται αδιάλειπτα από τον 15ο αιώνα μέχρι σήμερα. Τα προσφερόμενα αγαθά είναι τόσο ανομοιογενή –από ευρωπαϊκά ρούχα, ελληνικά φρούτα, ασιατικά βότανα, αφρικανικά μπαχάρια και κάθε λογής αντικείμενα- που κάνουν αυτό το παζάρι να μοιάζει με ευφάνταστη γιορτή, δημιουργώντας μια εμπειρία αξέχαστη.
Και φυσικά, η σφραγίδα της Ξάνθης, η αύρα που περιπλανιέται πάνω (και) από την παλιά πόλη, είναι αυτή που στέλνει ο ποταμός Κόσυνθος, ο οποίος κυλά ήρεμα λίγο έξω από το κέντρο. Στις ειδυλλιακές όχθες του καίγεται ο Τζάρος κάθε χρόνο στο τέλος του Καρναβαλιού, σε ένα από τα πιο γνωστά αποκριάτικα έθιμα της Ελλάδας.